Нұр-Мүбарак
Египет ислам мәдениеті университеті

Алау ӘДІЛБАЕВ: «ӘБУ ХАНИФАНЫҢ ӨСКЕН ОРТАСЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ ЖАҒДАЙ»

07/12/2016

Кез келген адамның өсіп-дамуында, кісілігі мен ғылыми танымының қалыптасуында әке-шешесі мен қатар өскен замандастарының да маңызы ерекше. Әбу Ханифа, оның фиқһ мектебінің қалыптасуы мен ерекшелігін дұрыс түсіну үшін өскен ортасына және тарихи жағдайға тоқтала кеткен жөн. Хижраның алғашқы үш ғасырында Ирак ғылыми орталық боларлық ең көп қалаларды қамтыған ислами аймақтардың алдынғы қатарында көрінді. Олардың араларындағы ең ірілері: Халифа Омар ибн Хаттабтың бұйрығымен, Ұтба ибн Ғазуан тарапынан хижраның 14-16 жылдары арасында құрылғандығы риуаят етілген Басра, одан кейін тұрғызылған Куфа, Уасыт және Бағдад қалалары. Бір айта кетерлігі, осы жаңа қалалардың барлығын мұсылмандар салған.

Бұл қалалар жаңа құрылғанына қарамастан басқа жерлерге қарағанда, ғылым тез әрі қарқынды дамуымен ерекшеленді. Оған бір жағынан Аббаси халифаларының қолдап, демеуі оңтайлы жағдай жасаса, екінші жағынан ол аймақтың көне мәдениеттердің бесігі болуы да өз әсерін тигізді.[1].

Енді осы қалалардың ішінен ұлы ғалым Әбу Ханифаның туып өскен жері Куфаға тоқтала кетейік. Әу баста Куфа қаласы хазірет Омардың бұйрығымен Сағыд ибн Әбууаққас тарапынан хижра жыл санағы бойынша, 17 жылы, ал милади жыл санағы бойынша, 637 жыл әскери қала ретінде құрылған еді. Сондықтан ол жерде көбіне, әскерлер орналасқандықтан, жергілікті халықпен араласып кете алмады. Омардың (р.а.) халифалығының соңғы кезеңіндегі өзгерістерге орай, бұл аймақтарға Мәдинадағы сахабалар да ағылып келе бастады. Олар бұл аймақтарға қоныс теуіп, жергілікті халықпен араласып кетті. Бір жағынан дүние-мүлікке де иеленді. Жергілікті халық арасында мұсылманшылықты қабылдағандар да көбейе түсті. Билік тізгіні ирандықтардан мұсылмандардың қолына өтті. Осылайша Иракта түбегейлі өзгерістер орын алды.

Мұсылман Халифатының жылдам кеңейгендігі сонша, көптеген жерлер ислам дінін қабылдағандықтан, мұсылмандардың алғашқы астанасы Мәдина қаласынан барша елдерді басқарып отыру қиынға соғады. 657 жылы төртінші халифа атанған Әли ибн Әбу Талиб Куфаға өзінің резиденциясын ашу ниетімен келеді.[2].

Саяси-экономикалық жағдайы

Алғашында әскери орталық ретінде құрылған Куфа, бертін келе қөлөнершілер, саудагерлер мен бұқара халықтың көптеп қоныстануына байланысты қала өміріне елеулі өзгерістер әкелді. Хорасан, Хижаз, Үндістан және Қытай секілді ірі мемлекеттермен сауда-саттық қатынастарын орнату нәтижесінде үлкен сауда орталықтары мен базарлар ашылды. Сөйтіп қаланың экономикасына қан жүгіре бастады. Куфа көп уақыт өтпей Месопотамиядағы ең ірі сауда орталығына айналды.

Куфада құрылған ірі базарлардың бірі Әбу Ханифаның жібек саудасымен айналысатын дүкені орналасқан Кунаса базары еді. Әбу Ханифаның дүкені орналасқан базардың осы бөлігі Куфа мешітінің дәл қасында орналасқан-ды. Базардың осы бөлігі әуелі ғылыми орталық қызметін атқарған. Бұл тек сауда емес, түрлі дін, ұлт өкілдері қатар орналасқан дінаралық сұхбат пен қақтығыстардың, мәдени байланыстардың орталығы да болды. Әбу Ханифаның алғашында кәләм (ақида) ілімімен айналыса бастауының арқасында түрлі дін өкілдері арасындағы талас-тартыстар туды. [3].

Жалпы ислам тарихының алғашқы кезеңдерінде Куфаның космополиттігіне байланысты ол жерде көптеген саяси оқиғалар орын алған. Халифа Омардың кезеңінің өзінде Куфа саяси толқулардың ошағы еді. Шам (Сирия), Мысыр мен Басра аймақтарын бір ғана әкім басқарса, Куфаға кезегімен үш әкім (Сағыд инб Әбу Уаққас, Аммар ибн Ясир, Мұғира ибн Шұғба (р.а.) тағайындалды. Хазірет Осман кезінде де билікті ең көп мазалаған елді мекеннің бірі еді. Халифа Османға қарсы алғаш бас көтергендер Әштәр ән-Нәхәи басшылық еткен осы куфалықтар еді. Хазірет Османға қарсы көтеріліс жасаған Мысыр мен басралықтарға қосылып, халифаны өлтірген көтерілісшілердің арасында да куфалықтар орын алды.

Хазірет Әли кезеңіндегі Сыффин шайқасынан кейінгі төреші тағайындау мен одан кейінгі кейбір мәселелер Куфада жаңа бір бөлініске жол ашты. Әсіресе, Тәмим руы адамдарымен қоса, басқа да мыңдаған кісі Ирак пен қаланың бүтіндігін бұзған харижилік қозғалысын бастатқан. Куфа харижиліктен кейін Шиға қозғалысының да маңызды орталықтарының біріне айналды. Әмәуилер Куфадағы бас көтерулер мен толқуларды Шамнан келген әскери күштің көмегімен ғана баса алған-ды.

Әмәуилер кезеңінде жүргізілген жасырын аббасилер қозғалысының орталығы рөлін атқарды. Куфада жоспарланған төңкеріс жоспары Хорасанда жүзеге асты. Әмәуи билігі құлағаннан кейін алғашқы Аббаси халифасы Әбул Аббас әс-Саффахқа ант беру осы Куфа мешітінде жасалды. Куфа аббасилердің астанасы Бағдат құрылғанға дейін Хашимия қаласымен бірге аймақтың басқару орталықтарының бірі болуын жалғастырды.[4].

Қаланың демографиялық жағдайы

Ислам келместен бұрын жалпы Ирак аймағында халық мына үш топтан құралды: 1 Рәбиа және мударлық араб тайпалары. Олар бұл аймаққа бұрындары қоныс аударып, көшпеліліктен отырықшылыққа ауысқан-ды әрі көп жағдайда басқа мәдениеттердің ықпалына ұшыраған-ды. 2. Зәрдүшт дінін ұстанатын ирандықтар. 3. Осы аймақтың негізгі жергілікті халықтары. Олардың араларында христиан, яһуди, сабии (жұлдызға табынушылар), буддистер мен манихеистер бар еді. Оларды бұрындары арамейлер деп атаса, ислам діні келгеннен кейін мұсылмандар оларды набатейлер деп атай бастады. [5].

Мұсылмандар Иракқа қоныс аударып, орныққаннан кейін бұл жерде 4 әлеуметтік топ қалыптасты: І. Қоныс аударған (Фатих) арабтар. Олардың өзі мына үш топтан құралды: 1. Жоғарғы топ. Олар әскери және діни қызметтер үшін келген сахабалар, ру-тайпа көсемдері, ғалымдар мен бай-дәулетті адамдар. Куфаға Бәдір сахабаларынан 70, Ридуан биатына қатысқандардан 300 сахаба келгенін Ибн Сағыд жеткізеді.[6].

  1. Мұсылман араб әскерлері мен түрлі ру-тайпа өкілдері. Олардың араларынан да ғылыммен айналысқандар, кейіннен дүние-мүлік жинап, бірінші топтың қатарына қосылғандар шыққан.
  2. Тағлиб пен Нәжран христиан арабтары секілді мұсылман емес арабтар.

ІІ. Арабтардың қол астында тұрып мұсылман болғандар. Оларды азат етілгендер деген мағынаға саятын «мәуәлилер» деп атайтын. Мәуәлилердің дәрежесі бірінші топтағылардан төмен саналатын. Оларға саяси және басшылық қызметтері берілмейтін. Егіншілік және басқа да қолөнермен айналысуларына тура келді. Арасынан ғалым адамдар шықса да, олар араб қыздарынан төмен саналған. Тіпті, Ирактың әкімі Хажжаж намаз оқытатын имамдардың мәуәлиден болмауын шарт етіп бекіткен. Осы мәуәлилердің арасында көптеген адамдар өмірлерін ғылым жолына арнап, арабтармен қатар ғылым саласын дамытып, жоғары мәртебеге қол жеткізді. Тіпті, уақыт өте келе ғылым саласында айрықша беделге ие болғаны соншалықты барлық қалаларда ғылым саласы осы мәуәлилердің (араб мұсылмандардың қолына тұтқынға түсіп, кейін исламды қабылдап, азаттық алған араб емес мұсылмандар) қолына өтті. Мәуәлилер саяси аренада жоғары лауазымға жете алмағандықтан ғылымда тереңдей түсті. Бұл өз кезегінде араб ұлтшылдығын қоздырған ең негізгі факторлардың біріне айналды. Кейбір адамдар ұзақ уақыт мәуәлиден шыққан ғалымдарды қабылдағысы келмеді. Әбу Ханифаны алғашында мойындамаудың себебінің бірі де осы түсініктен туындап жатты.

ІІІ. Құлдар. Олар қоғамда түрлі мақсаттарда қолданылды.

  1. Зыммилер (мұсылмандардың қол астындағы өзге дін өкілдері). Олардың көпшілігін христиандар мен мәжусилер құрайтын. Араларында аз болса да яһудилер мен сабиилер бар еді. Олар қоғамда түрлі салаларда қызмет етті. Тіпті, араларынан саяси жоғары лауазымға жеткендер де шықты. Олар өз діндерін еркін ұстана алды. Осы жерден байқағанымыздай, Ирак түрлі мәдениет, дін және тіл өкілдерінен құралған космополит аймақ еді.[7]. Уақыт өте келе Куфа қаласында әртүрлі дін, мәдениет, халық өкілдірінің көптігіне байланысты ел арасында алауыздық пен түсініспеушіктер жиі орын ала бастады.[8].

Ғылыми-мәдени жағдайы

Куфа әскери, саяси һәм сауда орталығы болумен қатар, онда ғылым мен мәдениет те қоса дамыды. Куфа өзінен бұрынғы Хира дәстүрін жалғастырды. Мәдениет деңгейі жоғары саналған хиралықтар арабша, грекше, ибрани (Көне иврит тілі), арамей және сурияни (Сирия тілі) тілдерін де қолданатын. Сонымен қатар Хира араб тілі мен әдебиетінің де орталығы саналатын. Бұл жерлерде кейіннен мектеп қалыптастырған Аша, Набиға; Үбәйд ибн Әбу Хазм, Амр ибн Күлсім т.б. секілді әйгілі шайырлар шықты.[9]. Куфада араб тілі мен әдебиеті, философия, медицина, сондай-ақ көркем жазу (куфи) қарқынды дамыды. Куфа – ислами елдердің арасында ақида, фиқһ ұстаздары мен хадис мамандары, Құран және араб тілі ғалымдарының көптігі жағынан алғашқы сапта тұрды.

Әбу Ханифаның ғылыми танымының қалыптасуында Сағыд ибн Әбу Уаққас тарапынан салынған Куфа мешітінің ерекше маңызы зор. Ол тек құлшылық мекені емес, сонымен қатар университетке тең  қызметін де қоса атқарды. Куфа мешітінің ғылым ошағына айналуында ардақты пайғамбарымыздың саңлақ сахабасы Абдуллаһ ибн Масғудтың (р.а.) сіңірген еңбегі мол. Ол Рижалул-Қур‘ан, яғни Құран Кәрімді ең жақсы біліп, керемет оқыған және жатқа білген сахабалардың алдыңғы қатарында саналады. Олар өмірлерінің, уақыттарының көпшілігін Құран үйретуге арнаған. Аллаһ елшісі (с.а.с.) «Кім Құранды дәл Аллаһтан түскендей етіп үйренгісі келсе оны Абдуллаһ ибн Масғудтан үйренсін», — деген [10] хадисі және Омардың (р.а.) ол жайлы: «білімге толы» деген сөздері оның сахабалар арасында қаншалықты абыройлы болғандығын айғақтайды. Міне, халифа Омар өзі жақсы көріп, ерекше сыйлаған Абдуллах ибн Масғудты Құран Кәрім мен дін негіздерін үйрету үшін осы Куфаға арнайы жіберген-ді. Ол осы мешітте отырып, халыққа дәріс оқыған. Сол қажырлы еңбек нәтижесінде көптеген фиқһ ғалымдары, мұхаддис пен мүфәссирлер өсіп жетілді.[11]. Тіпті, Әли (р.а.) бұл елдегі фиқһ мамандарының көптігіне ризашылық танытып, Абдуллаһ ибн Масғудқа : «бұл елді білім мен фиқһқа толтырдың», — деген. Абдуллаһ ибн Масғудтың шәкірттері, шәкірттерінің шәкірттері 4000-ға жеткен.

Куфа қаласына хадистерді көп жаттаған әрі көп пәтуа берген ғалым сахабалардан Әли ибн Әбу Тәліп, Абдуллаһ ибн Масғуд және арттарынан мол мұра қалдырған: Анас ибн Малик, Әбу Муса әл-Ашғари, Сағыд ибн Әбу Уаққас және Салман әл-Фариси секілді фиқһта танымал сахабалар қоныс аударған-ды. Осы сахабалармен қатар Куфаға 1500-дей сахаба келген.[12]. Жалпы алғанда, Аллаһ елшісінің (с.а.с.) сахабаларының саны көп еді. Бірақ олардың барлығы бірдей ғылыммен айналыспаған. Олардың кейбіреулері пайғамбарымыздың (с.а.с) хадистерін естігенмен, арнайы хадиспен айналысып, басқаларға жеткізбеген. Өмірдің әртүрлі саласында қызмет етіп жүріп, жарық дүниеден озып кеткендері де аз емес.

Халифа Омар (р.а.) Куфа халқына жазған бір хатында «Ислам орталығына» деу арқылы сол жерде ғұмыр кешкен сахабалар мен табиғиндардың мәртебелерін көрсеткен еді. Ибн Сағыдтың айтуы бойынша ол жерге Бәдір шайқасына қатысқан 70, Ридуан сертіне қатысқан 300-ге жуық сахаба қоныстанған.[13].

Жоғарыда атап өткендей, Ирактың екі ғылыми орталығы: Куфа мен Басра бар еді. Куфа мен Басра арасында ғылыми бір бәсекелстіктің де болуы Иракта ғылымның дамуына оң жағдай жасады.[14]. Куфа осы бәсекелестікте Басраға қарағанда, бір саты жоғары тұрды. Онда Куфаның әскери әрі биліктің басқару орталығы болуы, көне мәдениеттердің бесігі, түрлі тілдердің кең тараған жері болуымен қатар сахабалардың барлық ілімін бойына жинаған Ибн Масғұдтың осы қалада қоныстануының да рөлі ерекше тұғын.

Бүкіл аймақтардағы ғылымның бастауы Абдұллах ибн Масғұд, Зәйд Ибн Сәбит, Абдуллах ибн Омар мен Абдуллах ибн Аббасқа барып тіреледі. Иракта Ибн Масғұдтың ғылым саласында басымдығын бәрі мойындаған. Зәйд Ибн Сәбиттің ілімі мәуәлиі Хасан Басри мен ұзақ жылдар бойы шәкірті болған Мұхаммед ибн Сирин арқылы Иракқа тарады. Абдуллаһ ибн Омардың ілімі Иракқа қоныс аударған, біршама уақыт сонда ғұмыр кешкен Уруә ибн Зүбәйр арқылы жетті. Ал Абдуллаһ ибн Аббастың өзі де біраз уақыт Иракта өмір сүргендіктен ол жердегілер Абдуллаһ ибн Аббастың ілімінен сусындау бақытына да бөленді.[15].

Әбу Ханифаның ілім алған тізбегін былайша белгілеуге болады: Аллаһ елшісінен (с.а.с.) Абдуллаһ ибн Масғуд және Әли ибн әбу Тәліп сабақ алған. Бұл екеуінен : Шурайһ (хижраның 62 жылы), Алқама ибн Кайс (хижраның 18 жылы), Масруқ ибн Әжда (хижраның 63 жылы), Асуад ибн Иазид (хижраның 95 жылы) сабақ алған. Бұл төртеуінен : Амир ибн Шураһбил әш-Шағби (хижраның 104 жылы), Ибраһим ән-Наһай (хижраның 95 жылы) сабақ алған. Бұл үшеуінен : Хаммад ибн Әби Сулайман (хижраның 120 жылы) сабақ алған. Ал Хаммадтан: Имам Ағзам Әбу Ханифа сабақ алған.[16].

Міне, осы Абдуллаһ ибн Масғуд (р.а.) Куфада рәй мектебінің негізін қалады. Рәй мектебі Хижаздағы (Мекке мен Мәдина) әхлул-хадиске қарағанда, рационалдығымен ерекшеленді. Мұның өзіндік себептері бар.[17]. Мәдинадағы өмір салты көбіне, сахабалардың пайғамбарымыздан естіп-үйренген немесе бір-біріне еліктеу арқылы қалыптасқан жүйеден тұратын. Ал Мәдина қаласының тысында әртүрлі қоғамдық-мәдени мәселелерден туындаған проблемаларды шешуге деген ұмтылыс Құран мен сүннеттен таппаған кезде ақылды көбірек қолдану қажеттілігі туындады. Бұл ақылдың өзі де Құран мен сүннетен нәр алған ақыл еді.[18].      Ислам мәдениеті келместен бұрын бұл жерлерде көне мәдениеттердің бесігі болған суриянилердің өмір сүріп мектептер ашуы, Иран мен Грек философиясының да оқытылғандығы мәлім. Мұсылман болмастан бұрын да түрлі сенімдегі адамдар бұл жерде бір-бірімен өзара пікірталастырып күрескені секілді ислам діні келгеннен кейін де ол өзінің ықпалын бірден жойып жібермеді.

Саяси тұрғыдан Куфаның тынышсыздығы мен өзіндік белсенділігі жаңа ой-пікірлердің тууына да ықпал жасады. Саяси, сенімдік және құқық саласындаы туындаған күрделі мәселелер жаңаша шешім жолдарын қарастыруға итермеледі. Түрлі дін, тіл, мәдениет өкілдерінің болуы да мәселелердің жаңаша шешілуін қажет етті. Әрине, Әбу Ханифаның ғылыми танымының қалыптасуында осы саяси-әлеуметтік шарттардың өзіндік әсері көрініс таппай қойған жоқ. Осындай шарттарда Әбу Ханифаның өсіп жетіліп, бұрын соңды болмаған мәселелерді қозғауы уақыт талабы еді.

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 

  1. Сандыкчы К. Илк үч асырда Ислам жоғрафиясында хадис. Анкара, 1991. — 125-б.
  2. Большаков, История халифата. 1993 151-152 – б.
  3. Сөйлемез М, Ебу Ханифенин иетиштиги шехир: Куфе, Имамы Ағзам Ебу Ханифе ве дүшүнже системи, 16-19 Еким, 2003, семпозиум материалдары, Куран араштырмалары уакфы, Бурса, 2005, 1-т., 39-б.
  4. Бартольд В.В. Работы по истории Ислама и Арабского халифата, повтор. Издат. Москва, 2002. — 163-б.; Апак А. Теблиғ музакереси, Имамы Ағзам Ебу Ханифе ве дүшүнже системи, 16-19 Еким, 2003, семпозиум материалдары, Куран араштырмалары уакфы, Бурса, 2005, 1-т., 47-55-б.
  5. Ердоған М. Ибн Месудтан Ебу Ханифейе рей мектеби, Имамы Ағзам Ебу Ханифе ве дүшүнже системи, семпозиум материалдары, Куран араштырмалары уакфы, 1т.,319б.
  6. Ибн Сағыд, Табақатул-Кубра.
  7. Ержан Қ. Куфа қаласы – Имам Ағзам Әбу Ханифаның туып-өскен жері. «Имам Ағзам Әбу Ханифа мазһабы және қазіргі заман» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, Алматы, 2009. — 169-172-б.
  8. Исфахани, әл-Әғани, ХІ, 266.
  9. Мустәдрәк, 2:318; әл-Исәбә, 2:369.
  10. Әбу Исхақ әш-Ширази, Әбу Исхақ әш-Шәфиғи (476/1054)
  11. Табақатул-фуқаха (Тахқиқ И. Аббас), Бейрут, 1970. — 81-б.
  12. М. әс-Сибаи, 416 –б.
  13. Ибн Сағыд, Табақат, 6/5.
  14. Бұл екі қала тек қана Ирактың емес, халифаттағы бүкіл қалалардың арасында діни ілімдерге қатысты орталық қызметін атқарған. Қараңыз: Бартольд, 2002, 162-163-б., Р. Батыр, Абу Ханифа жизнь и наследие. Новгород-Ярославль, — «Мәдина» баспасы 2007. — 22-б.
  15. Ердоган М. т.1, 317-341-б.
  16. Әмин А. Духал-Ислам. Каир, 1937, т.2, 180-б.
  17. Бұл жайлы Әбу Ханифаның өміріне қатысты қолға алды жоспарлап отырған еңбегімізде кеңірек тоқталатын боламыз.
  18. Арабажы Ф. Ханефилигин олушумунда жоғрафи еткенлер, Имамы Ағзам Ебу Ханифе ве дүшүнже системи, 16-19 Еким, 2003, семпозиум материалдары, 1-т. 352-б.